«آفرینش ابلیس»

در مورد آفرینش ابلیس، در کتب عرفانی سخنانی گفته شده ، اما در مرصاد العباد به طور مفصل این گونه بیان شده  که: «مبدأ مخلوقات و موجودات ارواح انسانی بود و مبدأ ارواح انسانی، روح پاک محمّدی بود (علیه الصلوه و السلام)... حق تعالی چون موجودات خواست ]بیافریند[ اول نور روح محمّدی را از پرتو نور احدیّت پدید آورد، چنان که خواجه –علیه الصلوه و السلام- خبر می‌دهد «انا من الله و المؤمنون منّی» و دربعضی روایات می‌آید که حق تعالی به نظر محبت بدان نور محبّت محمّدی نگریست، حیا بر وی غالب شد و قطرات عرق از او روان گشت، ارواح انبیاء را - علیهم الصلوه و السلام- از قطرات نور محمدی بیافرید. پس، از انوار روح انبیاء، ارواح اولیاء بیافرید و از انوار ارواح اولیا، ارواح مؤمنان بیافرید، از ارواح مؤمنان، ارواح عاصیان بیافرید، پس، از ارواح عاصیان، ارواح منافقان بیافرید و از ارواح جن، ارواح شیاطین و مردم و ابالسه بیافرید، ‌بر تفاوت مراتب و احوال ایشان و از درد ارواح ایشان، ارواح حیوانات متفاوت بیافرید...». (مرصاد العباد، ص 38 و 37، ب 2 ف 1)

«حرارت صفت آتش است و آتش مایه‌ی محبت است و کثافت صفت خاک است و خاک مایه‌ی خست و فروتنی بود و نیزخاصیت آتش، سرکشی و طلب علو و رفعت بود، از این جاست که ابلیس سرکشی کرد و «انا خیر منه» گفت که از آتش بود و خاصیت خاک دنائت و رکاکت بود». با توجه به این متن (مرصاد العباد، ص 40، ب 2، ف 1) جنس وجودی و جوهره‌ی ابلیس نیز معرفی می‌گردد که از آتش آفریده شده است.

مراتب وجودی موجودات نیز این گونه بیان گردیده: «مراتب ملک و ملکوت و مدارج آن، اول مراتب ملکوت است و آن بر دو قسم است: ارواح و نفوس و اما مراتب ارواح اول انسانی است... بعد از مراتب ارواح ملکی و بعد از آن مراتب، ارواح جن و آنگه مراتب ارواح شیاطین، آنگاه مراتب ارواح حیوانات، آنگه مراتب نفوس نامیه که روح نامیه هم گویند».(مرصاد العباد، ص 56، ب 2، ف 3)

«دیباچه‌ی زندگی ابلیس»

شیطان کیست؟ چهره‌ای که میلیون‌ها نفر، شب و روز آن را لعنت می‌فرستند و اعمال بد خود را به وسوسه‌ی او نسبت می‌دهند. او چگونه موجودی است و شرح حالش از چه قرار است:

شیطان اسم عربی که به معنای دیو، اهرمن و ابلیس آمده و از ماده «شطن» است که شاطن یعنی موجودی بد و سرکش.

کلمه‌ی شیطان در زبان انگلیسی «دویل»، در فرانسه «ساتاک» و در آلمان «تویفل»، تلفظ می‌شود. شیطان اسم جنس است، در حالی که ابلیس اسم خاص بوده و ابلیس نام آن شیطانی است که حضرت آدم را فریب داد و اکنون هم با لشکریان و سربازان خود در کمین فرزندان آدم می‌باشد.

نام پدر شیطان همان ابلیس یعنی نومید ،بزرگترین نماینده‌ی شرّ در آیین اسلام است که پدر شیاطین و رئیس آنان به شمار می‌آید .

گفته شده  ابلیس قبل از آن که از درگاه خداوند رانده شود، نام «عزازیل» و «حارث» را داشته است. ابلیس به نام‌های دیگر نیز خوانده می‌شود از جمله: «ابومُرّه»، «ابوخلاف» و «ابوکرداس». وی دارای کنیه‌هایی نیز است، از آن جمله‌اند: ابولبینی (که لبینی نام دختر او است) «‌ابو قتره»، «ابوالجنّ»، «ابودجاجه» و«ابوالعیزار».

ابومرّه[1] که در ادبیّات فارسی به بومرّه تخفیف یافته، کنیه‌ی مشهور ابلیس است. مرّه نام یکی از فرزندان ابلیس است؛ اما ثعالبی گوید که ابومره کنیه‌ی ابلیس نیست، بلکه کنیه‌ی شیخ نجدی است و چون ابلیس به نام شیخ نجدی بر قبیله‌ی قریش ظاهر شد و آنان را به کشتن پیغامبر (ص) تحریض کرد، از این رو ‌ابلیس را نیز ابومرّه می‌گویند.

در مورد آفرینش ابلیس این گونه آمده است که: «خداوند ابلیس را از آتش آفریده بود، هم‌چنین فرشتگانی نیز هستند که از آتش خلق شده‌اند».

 گفته شده که در همه‌ی هفت آسمان، جایی نمانده بود که ابلیس در آن‌جا به ستایش و نیایش نپرداخته است. ابلیس سه هزار سال تمام خدمت و شاگردی رضوان خازن بهشت را نموده است.

در قصص‌الانبیا می‌خوانیم: «هفتصد هزار فرشته در خیل او بودند و او سالار و مهتر و بزرگ خیل فرشتگان، هشت هزار سال به آسمان هفتم عبادت همی‌کرد و به تسبیح و ذکر حق تعالی پرداخت. از سابق علم درو رسید و باد شقاوت بوزید تا آن جا که گفت: «بار خدایا ! در آسمان هفتم عبادت کردم، دستوری ده تا به آسمان ششم روم و عبادت همی‌کنم. پس ابلیس هم چنان فروتر و پایین‌تر همی‌خواست. اگر سعادت با وی بودی بلندتر و برتری خواستی و از حق تعالی درخواست فزونی و برتری طلب می‌کرد و [می‌گفت]: به جهانی برتر و بالاتر روم. پس دستوری خواست و به آسمان ششم آمد و آن جا بایستاد. در آسمان ششم، هشت هزار سال عبادت کرد و نیایش حق تعالی برد. پس درخواست فروتر و پایین‌تر نمود و به آسمان پنجم آمد و در این آسمان نیز هشت هزار سال عبادت کرد. پس به آسمان چهارم و همین گونه هشت هزار سال به ذکر و تسبیح پرداخت. پس از آن آسمان سوم و سپس آسمان دوم و بالاخره به نخستین آسمان آمد و هشت هزار سال عبادت کرد و به تسبیح حق سبحانه و تعالی پرداخت. پس به زمین نگریست، آن گاه که زمین در اختیار جن بن الجان بود و مدت ایشان به سر آمده و تمام شده بود، [ زیرا که ] عاصی و طغیانگر شده بودند ]پس با اجازه‌ی خدا به زمین رفت[ ابلیس در زمین ]نیز[ هشت هزار سال عبادت کرد».(قصص الانبیاء ابواسحاق ابراهیم نیشابوری، ص 27)نام مادر شیاطین را « لهباء بنت روحأ ابن سلسل » ذکر کرده‌اند؛ زنی از جنیان که با ابلیس ازدواج کرد و از او بچه‌هایی آورد که از شکم اول او 1) بیلقیس، طونه 2) شعله و شعیله 3) دوهر و دوهره 4) شوظا و شیظه 5) فقطس و فقطسه به دنیا آمدند تا این که اولادشان از حساب و شمار گذشت. ذکر نام فرزندان او به این دلیل مورد توجه است که: در قرآن کریم آیه‌ای وجود دارد مبنی بر این که ابلیس نیز نسل و فرزندانی دارد، ولی کیفیت این زاد و ولد برای ما مجهول است، چنان که می‌خوانیم:

                     «افتتخذونه ذریته اولیاء من دونی و هم لکم عدو»( سوره کهف /50 )

                   آیا مرا فراموش کرده و شیطان و فرزندانش را دوست و ولی خود گرفتید؟!

البته بعضی احتمال داده‌اند منظور از «ذریّه» همان اتباع شیطان باشد. در برخی روایات نیز بعضی از اسامی ذریه‌ی شیطان و یاران و اتباع او عنوان شده؛ از جمله:

 1) زوال: کارش شراکت در نکاح و آمیزش حرام است.[2]

 2) قفندر: هر کس در خانه‌اش چهل روز تنبور بنوازد، قفندر بر تمام اعضای او می‌نشیند و غیرت را از او زایل می‌کند.[3]

3) لاقیس: مأموری که بر طهارت و نماز انسان‌ها مواظبت می‌کند.[4]

 4) رها: مانع بیدار شدن بندگان برای نماز شب می‌شود.[5]

 5) الهفاف: باعث و بانی سرگردانی مردم در بیابان‌ها و صحرا می‌شود.[6]

 6) متکوّن: به هر صورتی در می‌آید، چه به صورت کوچک و چه به صورت بزرگ، و مردم را به این وسیله گول می‌‌زند.[7]

7) مذهّب: به هر صورتی ظاهر می‌شود مگر پیغمبر (ص) و یا وصیّ پیامبر[8] و هم‌چنین گفته شده مذهّب دیوی است که زهاد و عباد را می‌فریبد و اظهار چیزهای عجیب کند تا او پندارد که کرامات اوست که به آ‎ن فریفته شودعُجب در وی پدید آید و به سبب آن عُجب، هلاک شود[9]

 8) ولهان: مأمور است به هنگام وضو گرفتن، وسواس ایجاد کند.[10]

9) زلنبور: مأموری است که بر بازارها گمارده شده است[11] و به سبب او اهل بازار همیشه درمانده‌ی کار باشند.[12]

10) بثر،[13] بثور یا ثبر:[14] صاحب معاصی است که واویلا گفتن، جامه دریدن، بر روی زدن و سخن جاهلیت بر زبان راندن را در مرگ مرده دستور می‌دهد.[15]

11) الاعور: زنا و امور جنسی را زیر نظر دارد.[16]

 12) مطرش: مأمور شایعه سازی و شایعه پراکنی است.[17]

13) داسم: در لغت به معنی نام نبرنده‌ی خدا است و مأمور فتنه و شر در خانه‌هاست[18] و هم‌چنین آن است که مرد سوی اهل و عیال او رود و عیب‌های ایشان را به او نماید تا خشمش را برافروزد.[19]

14) لبینی: دختر ابلیس[20]

15) ابیض: مردم را به خشم می‌آورد.[21] شیطانی نامبردار است و مواقعی که ابلیس از انجام دادن کاری عاجز آید، این شیطان او را دستگیری می‌کند. از جمله بازی‌گری‌های مهارت آمیز او، فریفتن برصیصای زاهد و مزاحمت برای حضرت ذوالکفل است.[22]

ابیض را یکی از هفت پادشاه جن دانسته‌اند.[23]

16) خناس: معنی خناس به فارسی دیو سرکشیده و واپس رونده است. فیروزآبادی درکتاب «القاموس المحیط» می‌گوید: «خناس شیطان است، زیرا «یخنس اذکر ذکرالله عزوجل» به قولی دیگر خناس صفت دیو وسواس است و خنوس او آن است که درون سینه‌ی فرزند آدم در آید و خرطوم بر دل او نهد و مادام که بنده از خدا و آخرت غافل باشد، در دل او وسوسه کند و چون آدمی‌ یاد خدا کند، دیو واپس رود و خرطوم باز دارد.[24]

17) رکتبوده: موکل بازارها است که قسم دروغ و مدح کالا، برای مردم زینت می‌دهد[25]

.18) خنزب: بین نمازگزار و نمازش حائل می‌شود.[26] به هنگام نماز خواندن وسوسه می‌کند و برای راندن روح خبث به «استعاذه» پناه می‌برند.[27]

بر پایه‌ی برخی روایات ابلیس را دختری بوده است امّ‌الصبیان نام؛ زنی با چندین پستان بر سینه و شکم و بر روی هر دوش دارای یک پستان بزرگ. او پیش زنان باردار می‌رود، شکم و پستان‌های بسیار خود را به آنان نشان می‌دهد. آن گاه پری از پرهای خود را بر شکم آنان می‌مالد و چون چنین کند، بچه در زهدان مادر، لخته‌ای خون می‌شود. جایگاه‌ ام‌الصبیان، کوره راه‌ها، خرابه‌ها و ویرانه‌ها است. (قصص الانبیاء، ابوالاسحاق ابراهیم نیشابوری، ص 130)

روایات بسیاری از ابلیس در کتاب‌ها مذکور است از جمله: ابلیس چهار بار ناله و فریاد کرده است: اول آن ساعتی که ملعون و مردود و رانده شده؛

                 دوم روزی که او را از بهشت به زمین فرستادند؛

                سوم روزی که حضرت محمد (ص)مبعوث به رسالت شد؛

                چهارم وقتی که ام‌الکتاب – قرآن- نازل شد.[28]

ابلیس دو بار به تحیر و حیرت فرو رفت و تعجب کرد و از شادی صدایی از بینی کشید:

1) وقتی که آدم از شجره‌ی منهیه خورد.

2) زمانی که آدم از بهشت بیرون آمد.[29]

جابر از نبی اکرم (ص) نقل کرده است که فرمود: «ابلیس نخستین کسی است که صدا به گریه و زاری بلند کرد و اولین کسی است که آواز خوانی، آغاز نمود و اولین سراینده است». آن گاه فرمود: «وقتی آدم از شجره‌ی منهیه تناول کرد، ابلیس آواز سر داد و به هنگام هبوط سرود می‌خواند و وقتی در زمین استقرار یافت، گریه و زاری آغاز کرد و بر نعمت‌های بهشت ]افسوس می‌خورد[ و از آن یاد می‌کرد.»[30]

مکان هبوط ابلیس را «بصره» و فرود او را در سرزمین «ابله» دانسته‌اند.[31]

در مورد هبوط و ترک بهشت این گونه آمده است که: همراه با آدم و حوا و ابلیس که آدم به سراندیب، حوا به جده [به همین خاطر جده را به این نام می‌خوانند که قبر جده ( مادر بزرگ انسان‌ها ) یعنی حوا در آن جاست] و ابلیس به سمنان (یا بصره) افتاد، طاووس و مار نیز از بهشت رانده شدند. طاووس به مرغزاری در هند (پامیسان دمشق) و مار به کوهی در سراندیب (یا اصفهان) افتادند [برخی نیز مکان افتادن مار را دمشق دانسته‌اند(؟)].